Requiem (met Libera me van Sigismund Neukomm)

Elk Mozart-nieuwtje is er één, en vooral natuurlijk in een herdenkingsjaar. En als er dan ook nog een verband is met het meest favoriete werk dat Mozart heeft nagelaten, zijn Requiem, zal elke Mozartfanaat op het puntje van zijn stoel zitten. Wat nu? Is er onbekende Mozartmuziek ontdekt? Nee, rustig, dat niet. Maar deze cd biedt wel een noviteit. Een noviteit die feitelijk niet onderdoet voor de fameuze 'voltooiingen' van Mozarts leerling Franz Xaver Süssmayer, die zoals bekend verantwoordelijk was voor het Sanctus, Benedictus en Agnus Dei bij Mozarts meesterwerk, met in de Communio (het Lux aeterna) een terugkeer naar het muzikale materiaal van het Kyrie ten behoeve van een cyclische structuur. Bovendien had Süssmayer vermoedelijk ook de hand in de overige delen, met name op het gebied van de instrumentatie. Zijn collega Joseph Eybler deed mogelijk ook een duit in het zakje. Süssmayer maakte dus de boel af, maar deed hij dat ook naar behoren en volledig? Missen we niet nog iets met zijn voltooiing? Volgens dirigent Jean-Claude Malgoire staat vast dat er nog iets ontbreekt: 'Waar is het Libera me, het deel dat zo onlosmakelijk verbonden is met de katholieke dodenmis en waarvan musicologen de afwezigheid [in Mozarts Requiem] al zo lang betreuren?', vraagt hij zich af. Dan volgt enthousiast het antwoord: 'Het is gevonden!' In de archieven van een voormalige kerk in Rio de Janeiro - of all places! - werd kort geleden het handschrift teruggevonden van ene Sigismund Neukomm, die in het jaar 1821 dat ontbrekende Libera me bij Mozarts Requiem heeft gecomponeerd. Op het handschrift ervan staat te lezen: 'Deze muziek voor het Libera, waarmee de katholieke dodenmisdienst wordt besloten, werd gecomponeerd als vervolg op Mozarts Requiem bij een uitvoering van dat onsterfelijke meesterwerk in de Broederkerk van Sint Cecilia in Rio de Janeiro'. Tja 1821, dat is dertig jaar nadat Mozart zijn Requiem schreef. Een noviteit, maar we moeten de zaken wel in proportie zien. Wie was deze Neukomm en wat was zijn relatie met Mozart? Een schoolmeester in Salzburg, wat bijklussend als componist. Papa Mozart kende hem goed. Een paar jaar later werd Neukomm in Wenen de leraar van Mozarts zoontje Franz Xaver. Hij kon zich dus beroemen op contact met de meester en diens gezin, en reken maar dat hij dat later in het verre Brazilië ook heeft gedaan. Neukomm was een handige jongen die wist door te dringen tot kringen rond het hof. Hij werd een protégé van invloedrijke katholieken die hem als dirigent meenamen naar de derde wereld. In Brazilië componeerde hij trouwens een heleboel andere geestelijke stukken ten behoeve van de missie, waarvoor hij in de rest van zijn lange leven rijkelijk werd beloond. Neukomm wist door te dringen tot ministers en koningen - nooit te beroerd om speciale (muzikale) wensen te vervullen. Is het een vondst met importantie, dit toetje Requiem? Zeker. Er zijn weinig redenen om deze voltooiing van Neukomm minder serieus te nemen dan de stukken die Süssmayer afleverde, hoe beroemd die ook zijn geworden. Al overdrijft Malgoire natuurlijk wel als hij zegt dat het Libera me 'onlosmakelijk' bij het Requiem hoort: enkel bij uitzonderlijk plechtige gelegenheden werd het gezongen. Het is ook maar helemaal de vraag of Mozart het gecomponeerd zou hebben indien het hem gegeven was geweest zijn Requiem af te maken. Dat neemt niet weg dat het Libera me historisch gezien een belangwekkende aanvulling is, al was het maar omdat Neukomm er fragmenten van het 'echte' Requiem in heeft verwerkt, waardoor deze zes minuten artistiek gezien uitermate goed op hun plek vallen. Jos van der Zanden