Laatste opnamen Gustav Leonhardt?

Op 16 januari 2012, ruim een maand na zijn laatste recital in Parijs, overleed Gustav Leonhardt in Amsterdam. Op de rouwkaart werd verwezen naar wat hij kennelijk als zijn belangrijkste taak op aarde beschouwde: het getrouw en geleid door de Heer uitvoeren van de kerkcantates van Bach. Van de beroemde ActusTragicus was de complete tekst afgedrukt: Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit (…) In deine Hände befehl ich meinen Geist; du hast mich erlöset, Herr, du getreuer Gott. Heute wirst du mit mir im Paradies sein (…).
Rechtsboven stond de titel van een andere cantate: Was Gott tut, das ist wohtgetan. De ‘kerkelijke bijeenkomst’ in de Westerkerk was uiterst sober. Er werd drie keer uit de schrift gelezen en driemaal een psalm gezongen, afgewisseld met een Gebed uit de Wester en (matig) orgelspel van Leonhardts collega in de Nieuwe Kerk Bernard Winsemius. Die waarschijnlijk extra zenuwachtig was omdat er zoveel muzikale prominenten in de kerk zaten. Het officiële gedeelte werd afgesloten met het slotkoraal uit de Johannes Passion.
We werden ook geconfronteerd met een ‘Overdenking’, geschreven door de meester zelf, die er niet om loog. Dat was even schrikken. Ook voor de familie, die deze tekst daarom niet vrij wil geven. In de gauwigheid heb ik slechts enkele aantekeningen kunnen maken. Een paar citaten. “Wij aardse wezens begrijpen er eigenlijk maar weinig van en moeten eerst sterven om wijs te worden.” “Het leven is Gods werk, de dood is het werk van de mens.” “Al het goede zit in de mens, al het kwade komt ook uit ons.” Zelfs het woord Auschwitz viel.

Ook hekelde Leonhardt het egocentrisme bij velen (Ich gehöre nur mir selbst): “Wat een gruwelijke mentaliteit! Immoreel. Hoe vreselijk is de amorele mens.” Zo outspoken heb ik de naar buiten toe altijd zo vriendelijke, minzame, gedistingeerde en formele muzikant in levenden lijve nooit horen praten. Het botst een beetje met zijn nederige houding als uitvoerend musicus, die in vergelijking met het scheppend genie slechts een nietig schepsel zou zijn.

Hoe anders verliep drie jaar geleden een concert in de Oude Kerk. De tachtigjarige meester reageerde met de nodige ironie en zelfspot op de uitreiking van de Zilveren Medaille van de stad Amsterdam door (toen nog) burgemeester Cohen. Omdat Leonhardt – uiteraard, zou ik bijna zeggen – niet wilde tonen dat hij best verguld was met dit aardse blijk van waardering, hulde hij zich in ironie. Wisten ze veel op het stadhuis: “Lieve help: het is een musicus!” Bovendien, aldus Leonhardt: “Hij is een man en blijkt ook geen huidskleur te hebben.”

Optie 1 van het door hem bedachte rampenscenario hoefde echter niet in werking te treden. Leonhardt zelf en niet zijn weduwe kon de onderscheiding in ontvangst nemen. En hij mocht zelf ook nog meemaken dat er twee fikse sets met heruitgaven op maar liefst 21 respectievelijk 15 cd’s verschenen. Nu, na zijn dood, is het perspectief nauwelijks veranderd. Vooral in het buitenland is hij (terecht) de hemel in geprezen. Zeker als termen vallen als The Lion of Early Music (www. artsjournal.com) en Master Harpsichordist (New York Times).

De vijf cd’s die het Franse label Alpha als eerbetoon onder de noemer The Last Recordings opnieuw uitbrengt bieden een veelzijdig en mooi afgerond beeld van de klavecinist, de organist en de dirigent. Ze werden vanaf 2001 als afzonderlijke edities uitgebracht. Een fraaie en door verrassende registraties boeiende orgel-cd (op een historisch instrument in Bordeaux), de klavecimbel-cd met werken van Frescobaldi en vooral Louis Couperin (wat een meesterlijke timing in de passages non mesurés - zonder maatstrepen) en de geheel aan William Byrd gewijde cd brengen de strenge grandeur van Leonhardt opnieuw tot leven. Net als in de in de abdij van de Saint-Michel en Thiérache (Aisnes) met Franse ensembles in 2007 opgenomen wereldlijke cantates van Bach. In Angenehmes Wiederau (BWV 30a) en Vereinigte Zwietracht der wechselnden Saiten (BWV 207) – beide zelden uitgevoerd - krijgen we Leonhardt soms van een hele andere, uitbundige kant te zien. Of het inderdaad, zoals Alpha beweert, om zijn allerlaatste registraties gaat   t valt overigens nog te bezien. Misschien duiken er nog wel een paar andere cd’s of live-opnamen op.

Hans Heg - KZ 3-2012

bestellen